Een emmer groenteschillen en een berg snoeiafval lijken misschien vanzelf samen compost te worden. Toch kan een hoop die te nat, te compact of eenzijdig is gaan stinken in plaats van rustig verteren. Begin daarom niet met ingewikkelde recepten, maar kijk eerst hoeveel afval je hebt en hoeveel ruimte beschikbaar is. Daarna helpen een paar eenvoudige keuzes: het juiste systeem, voldoende lucht en afwisseling tussen vochtige en droge resten. Zo weet je ook beter wanneer je compost nog even moet blijven liggen.
Welk systeem past bij jouw tuin?
Kijk eerst naar drie dingen: de beschikbare ruimte, hoeveel resten je wilt verwerken en of die vooral uit de keuken of de tuin komen. Een open hoop is handig wanneer je regelmatig tuinafval hebt en genoeg plek om materiaal om te zetten. Een gesloten compostvat neemt minder ruimte in en past beter in een kleinere tuin. Heb je vooral keukenafval en geen tuinresten, dan kan een kleiner systeem zoals een wormenbak geschikter zijn.
Dat is een belangrijk verschil: een composthoop is niet simpelweg een afvalbak waar je alles bij elkaar in gooit. In een gesloten vat kun je het materiaal minder makkelijk omzetten; een gevarieerde invoer is daar dus extra belangrijk. Volgens Milieu Centraal hangt de keuze onder meer af van de tuingrootte, de hoeveelheid afval en de verhouding tussen keuken- en tuinafval. Heb je maar weinig ruimte, begin dan met een vat in plaats van een losse hoop.
Een open hoop heeft bovendien plek nodig. Milieu Centraal noemt voor een vrij liggende hoop bij de start een minimale maat van 1,5 meter hoog, 1,5 meter breed en 1,5 meter lang. Dat is een flinke hoop, die later door het verteringsproces inzakt. Meet dus eerst de beschikbare plek op, in plaats van een hoop te beginnen die je nauwelijks kunt onderhouden. Plaats haar ook minstens 5 meter van oppervlaktewater, zoals een sloot, zodat uitspoelende voedingsstoffen dat water niet vervuilen.
Wat hoort er in een goede compostmix?
Het gangbare idee dat compost vooral uit groenteschillen en gras moet bestaan, laat een belangrijk deel weg: droog, stug materiaal helpt lucht tussen de resten te houden. Groen materiaal is meestal vochtig en zacht, zoals rauwe groente- en fruitresten, vers gras en ander vers tuinafval. Bruin materiaal bestaat bijvoorbeeld uit kleine takjes, stro, houtsnippers en dorre bladeren. Het verteert langzamer en geeft de hoop meer structuur.
Wissel beide soorten af in plaats van een hele emmer nat keukenafval boven op een laag nat gras te kieperen. De Vlaamse composteerorganisatie Vlaco adviseert als richtverhouding 1/3 groen materiaal en 2/3 bruin materiaal. Zie dit als een praktisch uitgangspunt, geen exacte formule voor elk handje afval. Als je geen maatbeker gebruikt, helpt de eenvoudige gewoonte om bij iedere portie keukenresten ook droog, luchtig materiaal toe te voegen.
Bewaar daarom in de herfst een voorraad droge bladeren of fijne takjes. Daarmee kun je natte keukenresten aanvullen wanneer het aanbod aan groen materiaal groot is. Een beetje variatie in structuur helpt ook: combineer fijn materiaal, dat sneller samenklontert, met grover materiaal dat luchtige ruimtes openhoudt. Snijd grote zachte resten kleiner, maar maak niet alles tot pulp. En voeg gras in porties toe, niet als een dikke, compacte deken.
Niet elk organisch materiaal hoort thuis in je eigen hoop. Rauwe groenteschillen, koffiedik, eierschalen en goed gemengde bladeren kunnen erin. Laat gekookte etensresten, vet, vlees- en visresten, katten- en hondenpoep en zieke planten weg. Composteerbare zakjes of koffiepads kunnen plastic bevatten dat op een eigen hoop niet goed afbreekt. Dat iets in de gemeentelijke gft-bak mag, betekent dus niet automatisch dat het geschikt is voor je tuincompost.
Zo zet je een hoop stap voor stap op
- Kies een beschutte plek waar regen de hoop kan bereiken, maar waar die niet voortdurend in de felle zon staat. Een plek onder een boom kan beschutting geven tegen zowel zon als stortregen. Zet de hoop minstens 5 meter van oppervlaktewater.
- Leg onderaan wat grover, droog materiaal. Kleine takjes of vergelijkbaar luchtig tuinafval helpen voorkomen dat de onderste laag dichtslibt.
- Voeg een portie groen materiaal toe en meng of dek die af met bruin materiaal. Herhaal dit telkens wanneer je nieuw afval toevoegt. Bewaar een voorraad droog blad, zodat je ook in natte periodes kunt aanvullen.
- Houd de hoop vochtig, niet drijfnat. Bij te veel water kan de lucht uit de ruimte tussen het materiaal verdwijnen; bij droogte vertraagt de afbraak. Een beetje water is genoeg als het materiaal duidelijk droog aanvoelt.
- Maak een open hoop regelmatig los of keer haar om. Milieu Centraal geeft ongeveer elke 6 weken als richtlijn om de hoop geheel om te zetten. Dat getal is een onderhoudspunt, geen reden om een gesloten vat open te breken: in zo’n vat zijn afwisseling en voldoende structuur juist extra belangrijk.
Controleer geur, vocht en rijpheid
Je neus en ogen zijn handige eerste controles. Een goed werkende hoop hoort niet scherp of rot te stinken. Een vieze, natte massa kan te compact zijn of te weinig zuurstof krijgen. Maak die los en meng er droog, grof materiaal doorheen. Is de inhoud erg droog en ligt er vooral dor blad of houtig materiaal in, voeg dan wat vocht en een beperkte portie groen toe.
Vlaco beschrijft de behoeften van de afbraakorganismen als voedsel, vocht en zuurstof. In de bijbehorende uitleg over compost in een vat noemt de organisatie een vochtgehalte van 50 à 60 procent als ideaal. Thuis hoef je dat percentage niet op het oog te schatten. Gebruik het vooral als verklaring waarom zowel uitdroging als kletsnatte compost het proces hindert: houd de massa licht vochtig en zorg voor luchtige structuur.
In actieve compostering kan de temperatuur volgens Vlaco oplopen tot 50 of 60 °C en zelfs hoger. Een kleine tuinhoop warmt echter niet altijd overal gelijk op. Ga daarom niet af op warmte alleen om te beslissen of het materiaal klaar is. Compost is bruikbaar wanneer het donker en kruimelig is, grotendeels naar aarde ruikt en de oorspronkelijke resten nauwelijks herkenbaar zijn. Zijn er nog duidelijke schillen, stengels of compacte klonten te zien, laat het materiaal dan verder verteren.
Gebruik rijpe compost als bodemverbeteraar en meng haar door de grond of verspreid haar rond planten. Maak alleen zoveel als je ook kunt toepassen: ongebruikte compost opstapelen is geen doel op zich. Een goede bodem en gezonde planten hangen daarnaast ook af van plantkeuze en timing. Wie bijvoorbeeld tomaten wil zetten, kan de timing afstemmen op het juiste moment voor tomaten. Voor meer korte, praktische tuinonderwerpen kun je ook terecht bij tuinnieuws en tips.
Veelgestelde vragen
Hoe lang duurt het voordat zelfgemaakte compost klaar is?
Er is geen vaste wachttijd die voor iedere hoop geldt. De snelheid hangt onder meer af van het materiaal, de vochtigheid, de temperatuur en hoeveel lucht erbij komt. Een goed gemengde, actieve hoop kan sneller verteren dan een compacte hoop met vooral grof of droog materiaal. Gebruik de compost pas wanneer het oorspronkelijke afval grotendeels niet meer herkenbaar is en het materiaal kruimelig en aards ruikt.
Mag gekookt eten op de composthoop?
Liever niet. Gekookte etensresten kunnen zout en vet bevatten, verteren op een eigen composthoop minder gemakkelijk en kunnen muizen of ratten aantrekken. Ook vlees, vis, zuivel en olie zijn geen handige toevoegingen voor een gewone open hoop. Houd het bij geschikte rauwe groente- en fruitresten en controleer bij twijfel wat jouw gemeente met het afval adviseert.
Kan ik compost maken in een kleine tuin of op een balkon?
Ja. Een grote open hoop vraagt ruimte, maar een gesloten compostvat is geschikter voor een kleine tuin. Voor keukenafval op een balkon of binnenplaats bestaan kleinere systemen, zoals een wormenbak. Kies een systeem dat past bij de hoeveelheid afval die je werkelijk hebt; een kleine bak is niet bedoeld om grote hoeveelheden snoeihout of gras in één keer te verwerken.
Waarom ruikt mijn composthoop onaangenaam?
Een sterke, rottende geur wijst vaak op een gebrek aan lucht, bijvoorbeeld doordat nat gras of groenteresten dicht op elkaar liggen. Maak het materiaal los en meng er droog, grover bruin materiaal doorheen, zoals kleine takjes of droge bladeren. Voeg niet meteen extra water toe. Ruikt de hoop juist droog en gebeurt er weinig, controleer dan het vocht en maak het materiaal zo nodig licht vochtig.
